Ψυχολογική χειραγώγηση σε slow motion: Ο μηχανισμός του gaslighting
“Μα το φαντάστηκες αυτό.”
“Ποτέ δεν το είπα.”
“Έχεις θέμα, δε βλέπεις τα πράγματα καθαρά.”
Αν έχεις ακούσει τέτοιες φράσεις από κάποιον που εμπιστεύεσαι – σύντροφο, γονιό, φίλο ή ακόμη και προϊστάμενο – κι έχεις αρχίσει να αμφιβάλλεις για τον ίδιο σου τον εαυτό, δεν είσαι μόνος/η/ο.
Το gaslighting είναι μια λεπτή αλλά βαθιά ψυχολογική μορφή κακοποίησης, μέσα από την οποία το άτομο σταδιακά οδηγείται να αμφισβητεί τη μνήμη του, τις σκέψεις του και τελικά την ίδια του την πραγματικότητα. Συνήθως, δε γίνεται άμεσα αντιληπτό, γιατί δε συνοδεύεται απαραίτητα από φωνές ή επιθετικότητα. Αντίθετα, μοιάζει με έναν αργό μηχανισμό, όχι τόσο εμφανή, που διαβρώνει την αυτοεκτίμηση και δημιουργεί εξάρτηση.
Είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα προσωπικό “toxic” χαρακτηριστικό – είναι κοινωνικά κατασκευασμένο και ενισχυόμενο, και χρησιμοποιείται συστηματικά για να σιωπηθεί, να ενοχοποιηθεί και να υποτιμηθεί το άτομο – στόχος.
Σε αυτό το άρθρο, θα διερευνήσουμε τι είναι πραγματικά το gaslighting, πώς μπορείς να το αναγνωρίσεις, τι συνέπειες μπορεί να έχει και τι μπορείς να κάνεις αν το βιώνεις ή υποψιάζεσαι πως έχεις βιώσει κάτι τέτοιο στο παρελθόν.
Τι είναι το gaslighting;
Στην ουσία, μιλάμε για μια απόπειρα χειραγώγησης για να αμφισβητηθεί το κατά πόσο είναι σωστή ή όχι η σκέψη ενός άλλου ατόμου. Ένα συνηθισμένο παράδειγμα, που αφορά κυρίως γυναίκες, λόγω κοινωνικών στερεοτύπων, είναι η φράση “παραείσαι ευαίσθητη”, “είσαι δραματική”,“μήπως είσαι στις δύσκολες μέρες σου και τα βλέπεις όλα λίγο πιο τραγικά;”. Αυτές είναι φράσεις, που σκοπό έχουν να μειώσουν τα συναισθήματα και την κριτική της γυναίκας και να δείξουν πως δεν είναι έτσι τα πράγματα. Αυτό που λείπει από αυτές τις φράσεις είναι ο χώρος και ο σεβασμός προς το τι σκέφτεται και νιώθει το άλλο άτομο.
Το gaslighting είναι ένα μέσο διατήρησης εξουσίας. Ο θύτης δεν προσπαθεί απλώς να “κερδίσει μια διαφωνία”, αλλά να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της εμπειρίας του άλλου. Αυτό οδηγεί το άτομο – στόχο να αμφιβάλλει για τη δική του αντίληψη, μνήμη και κρίση, άρα να γίνεται πιο εξαρτημένο.
Εσκεμμένο και μη εσκεμμένο gaslighting: μια χρήσιμη διάκριση
Είναι σημαντικό στο σημείο αυτό να αναφέρουμε πως αν και στη δημόσια συζήτηση παρουσιάζεται συχνά ως μια ξεκάθαρα κακοποιητική και εσκεμμένη τακτική, στην επιστημονική βιβλιογραφία φαίνεται να υπάρχει και μια άλλη μορφή. Αυτή της μη κακόβουλης πρόθεσης.
Το εσκεμμένο gaslighting αναφέρεται σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου ο θύτης, με πλήρη επίγνωση και πρόθεση, προσπαθεί να αποσταθεροποιήσει την αντίληψη της πραγματικότητας του άλλου ατόμου. Κι σε αυτή τη μορφή θα εστιάσουμε εδώ.
Το μη εσκεμμένο gaslighting μπορεί να προκύψει χωρίς πρόθεση χειραγώγησης. Μπορεί να οφείλεται σε ασυνείδητους αμυντικούς μηχανισμούς, ελλιπή συναισθηματική ωριμότητα ή εσωτερικευμένα κοινωνικά πρότυπα – για παράδειγμα, τη διάχυτη υποτίμηση της γυναικείας εμπειρίας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το άτομο δεν αντιλαμβάνεται πάντοτε τον αντίκτυπο που έχουν τα λόγια ή οι πράξεις του.
Αυτή η διάκριση δεν έχει στόχο να αποποιηθεί κανείς την ευθύνη, αλλά να επιτρέψει μια βαθύτερη κατανόηση της δυναμικής που αναπτύσσεται στις διαπροσωπικές σχέσεις. Είναι επίσης καθοριστική για τη θεραπευτική προσέγγιση: σε περιπτώσεις μη εσκεμμένου gaslighting, μπορεί να υπάρξει περιθώριο επίγνωσης, αλλαγής και ουσιαστικής επανασύνδεσης, όταν η ασφάλεια το επιτρέπει.
Πώς να αναγνωρίσεις ότι υφίστασαι gaslighting
Γενικά, είναι αρκετά δύσκολο να καταλάβεις αν έχεις υποστεί τέτοιου είδους χειραγώγηση. Όμως, είναι πολύ σημαντικό να μη δέχεσαι όσα σου λένε οι άλλοι χωρίς να τα περάσεις πρώτα από το δικό σου φίλτρο. Μια βασική ερώτηση που μπορείς να θέσεις στον εαυτό σου είναι: “Έχουν υπάρξει φορές που μ’ έχω αμφισβητήσει, εξαιτίας κάποιου άλλου;”
Μπορείς να σκεφτείς τέτοιες στιγμές και να παρατηρήσεις τις σκέψεις και τα συναισθήματα που είχες εκείνη την ώρα. Αν αυτές ήταν “ναι, εγώ ήμουν σίγουρα λάθος”, “για να το λέει εκείνος, έτσι θα έγινε” ή “δεν είμαι σίγουρη αν το δημιούργησα εγώ αυτό”, τότε είναι πολύ πιθανό να έπεσες σε gaslighting.
Κάποιες τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιηθούν από το θύτη είναι:
● Η μετατόπιση ευθυνών: σε κάθε συζήτηση, το θέμα στρέφεται στο κατά πόσο φταις εσύ. Αυτό μπορεί να συμβαίνει για αποφυγή ευθυνών. Αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει το άτομο-στόχο να αισθάνεται αόρατο, πως φταίει συνεχώς για όλα, πως μόνο εκείνο είναι λάθος, ενώ ο άλλος είναι πάντα σωστός. Είναι ένα φαινόμενο, το οποίο συναντάμε και σε κακοποιητικές συντροφικές σχέσεις, στην έμφυλη βία, με το γνωστό παράδειγμα ότι για κάθε έντονο ή βίαιο ξέσπασμα του άντρα, υπάρχει μια συμπεριφορά της γυναίκας που το “προκάλεσε”. Η γυναίκα είναι εκείνη που οδηγεί τον άντρα να φέρεται εκτός ορίων.
● Το ψέμα: ένα αρκετά συνηθισμένο φαινόμενο είναι να παραποιούν και να αλλάζουν τη δική τους εκδοχή της ιστορίας. Πολύ συχνά θα ακούσεις “αυτό δε συνέβη ποτέ” ή “είσαι τρελός/η που λες ότι έκανα κάτι τέτοιο”. Η χρήση ψεμάτων είναι κάτι αρκετά συνηθισμένο από άτομα τα οποία συνηθίζουν τεχνικές, όπως το gaslighting.
● Η αμφισβήτηση: όποια φορά θέλεις να μιλήσεις για ένα γεγονός και να βρεις ευθύνες, το άτομο αμφισβητεί τη μνήμη σου, παρά το γεγονός ότι εσύ μπορεί να τα θυμάσαι σωστά. Είναι πολύ πιθανό να εφεύρει λεπτομέρειες για το γεγονός που δε συνέβη ή να αρνηθεί απλώς τα γεγονότα.
Αναγνωρίζεις κάποια από αυτές τις φράσεις;
Οι παρακάτω φράσεις προέρχονται από καταστάσεις που περιγράφουν άτομα που έχουν εκτεθεί σε gaslighting. Αν σου είναι γνώριμες, ίσως αξίζει να το διερευνήσεις λίγο παραπάνω:
- Μάλλον τα φαντάστηκες αυτά.
- Το θυμάσαι λάθος, ποτέ δεν είπα κάτι τέτοιο.
- Είσαι υπερβολική, κάνεις θέμα για το τίποτα.
- Όλα αυτά είναι στο κεφάλι σου.
- Φταις που με νευριάζεις έτσι.
- Όλοι οι άλλοι συμφωνούν μαζί μου, μόνο εσύ βλέπεις πρόβλημα.
Αν τέτοιες φράσεις είναι συχνές, μπορεί να δείχνουν μια σταθερή υποτίμηση των συναισθημάτων και της πραγματικότητας σου.
Συνέπειες του gaslighting στην ψυχική υγεία
Τα άτομα, όπως προαναφέρθηκε, χρησιμοποιούν αυτό το είδος συναισθηματικής χειραγώγησης για να αποκτήσουν εξουσία πάνω σε άλλους. Οδηγεί σε αποδυνάμωση της φωνής του θύματος. Έτσι, το άτομο – στόχος χάνει σταδιακά το λόγο του μέσα στις κοινωνικές σχέσεις.
Το gaslighting μπορεί να έχει ψυχολογικές και κοινωνικές συνέπειες στο άτομο που το δέχεται.
Το άγχος είναι μια από αυτές. Αισθάνεσαι άγχος κάθε φορά που είναι να πάρεις μια απόφαση, καθώς δεν εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου. Θα ήταν πιο εύκολο για σένα να αναλάβει ο άλλος να κάνει την επιλογή. Ή εμφανίζεται άγχος κάθε φορά που σου ρίχνει ευθύνες, καθώς δεν ξέρεις όντως αν φταις εσύ ή όχι.
Η μοναξιά είναι ένα ακόμα πιθανό αποτέλεσμα. Η κατάσταση αυτή σ’ έχει κάνει να θεωρείς πως εσύ είσαι ο “φταίχτης”, ο “ψεύτης”, ο “περίεργος”, όποιον ορισμό χρησιμοποιεί το άτομο που σε χειραγωγεί. Έτσι, αισθάνεσαι πως οι δικές σου σκέψεις δεν είναι “άξιες σημασίας”, τα δικά σου συναισθήματα δεν είναι έγκυρα και δεν έχουν βάση.
Η συνεχόμενη αμφισβήτηση για όλα είναι φυσικό επακόλουθο. Αμφισβήτηση για τα συναισθήματα, την πραγματικότητα, την κρίση σου. Φοβάσαι να μιλήσεις και να εκφράσεις τη δική σου πλευρά, καθώς ξέρεις πως αυτή θα κριθεί και θα βγει άχρηστη. Επιπλέον, είναι πολύ λογικό να θεωρείς πως το άλλο άτομο σε “προστατεύει”, για να μην σκέφτεσαι λάθος, επομένως καλά κάνει που μειώνει κάθε φορά τη δική σου οπτική.
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί;
Μπορεί όλα τα παραπάνω να σου φαίνονται οικεία, αλλά το γεγονός να βγεις από αυτόν τον κύκλο συναισθηματικής χειραγώγησης πολύ δύσκολο. Κι είναι απόλυτα φυσιολογικό, κατανοητό και σεβαστό.
Τι μπορείς να κάνεις για να ανακτήσεις τον έλεγχο σου;
● Για αρχή, αναγνώρισε ότι πράγματι συμβαίνει. Η αναγνώριση και η παρατήρηση δεν είναι εύκολο βήμα, αλλά είναι απαραίτητο. Κάποιος που διατυπώνει μια άποψη διαφορετική από τη δική σου δεν είναι απαραίτητο να προσπαθεί να σε χειραγωγεί. Αλλά, αν αυτό συμβαίνει συστηματικά και με απότομο τρόπο, τέτοιο ώστε να σε φέρνει σε συνεχόμενα δύσκολη θέση, ίσως και να είναι.
● Πάρε λίγη απόσταση από την κατάσταση. Προσπάθησε να ξεχωρίσεις πού είναι η δική σου άποψη και πού του άλλου ατόμου. Αν ο άλλος προσπαθεί να καθοδηγήσει τη δική σου οπτική. Πάρε λίγο χρόνο για σένα και αναρωτήσου “πώς με κάνει να αισθάνομαι αυτό;”. Αν σε κάνει να νιώθεις ενοχές, αμφισβήτηση ή μοναξιά, τότε μάλλον είναι ένα καμπανάκι προειδοποίησης.
● Κατέγραψε τι συμβαίνει. Η τεκμηρίωση των αλληλεπιδράσεων σου με κάποιον που προσπαθεί να σε κάνει να αμφισβητήσεις την πραγματικότητα, μπορεί να σε βοηθήσει να κρατήσεις επαφή με το τι όντως συμβαίνει. Για παράδειγμα, κράτα στιγμιότυπα από συνομιλίες, κατέγραψε συνοπτικά τις συζητήσεις, όσο γίνεται με αυτούσια αποσπάσματα ή σημείωνε ημερομηνίες και ώρες σημαντικών συζητήσεων.
● Μίλα ανοιχτά για αυτό. Το gaslighting λειτουργεί επειδή προκαλεί σύγχυση και κλονίζει την αυτοπεποίθηση. Όταν δείξεις πως δε σε επηρεάζει, το άτομο μπορεί να σταματήσει να προσπαθεί. Συχνά συνοδεύεται από προσβολές και υποτιμητικά σχόλια. Αν τα ονομάσεις ήρεμα και με αυτοπεποίθηση, στέλνεις το μήνυμα ότι δε θα τα ανεχτείς. Μη φοβηθείς να μιλήσεις. Μπορείς να ζητήσεις εξηγήσεις με ήρεμο τρόπο, δείχνοντας ότι δεν περνάει απαρατήρητο.
● Μείνε σταθερός στη δική σου εκδοχή των γεγονότων. Όλοι θυμόμαστε κάποιες λεπτομέρειες λάθος μερικές φορές. Όμως, αυτού του είδους η χειραγώγηση στηρίζεται στο να σε κάνει να αμφιβάλλεις την ίδια σου τη μνήμη. Αντί να μπαίνεις στη διαδικασία να αμφισβητείς τον εαυτό σου, επανέλαβε ήρεμα και με σιγουριά αυτό που θυμάσαι.
● Αναζήτησε επαγγελματική βοήθεια. Το gaslighting μπορεί να φτάσει σε επίπεδο κακοποιητικής συμπεριφοράς. Δε φταις εσύ – η συναισθηματική κακοποίηση είναι δύσκολο να αναγνωρισθεί, πόσο μάλλον να τη διαχειριστεί κάποιος μόνος/η/ο. Μια καλή αρχή είναι να μιλήσεις με έναν ψυχολόγο. Θα σε βοηθήσει βήμα βήμα να καταλάβεις αυτό που συμβαίνει, τι αντίκτυπο έχει σε εσένα και πώς μπορείς να το περιορίσεις ή να ξεφύγεις από αυτό.
Η αναγνώριση είναι το πρώτο βήμα προς την απελευθέρωση.
Το gaslighting δεν είναι απλώς ένας όρος της ψυχολογίας – είναι μια υπόγεια μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης που μπορεί να αφήσει βαθιά αποτυπώματα στην αυτοεκτίμηση και την ψυχική υγεία. Όταν αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε σημάδια – την αμφισβήτηση της ίδιας μας της πραγματικότητας, την ενοχή, την αμφιβολία – τότε μπορούμε και να αρχίσουμε να ανακτούμε τον έλεγχο.
Αν νιώθεις ότι κάτι δεν πάει καλά στη σχέση σου ή στην καθημερινότητα σου και δυσκολεύεσαι να εμπιστευτείς τη δική σου κρίση, δεν είσαι υπερβολικός/η/ο και δεν είσαι μόνος/η/ο. Η στήριξη από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να σε βοηθήσει να ξαναβρείς τη φωνή και την αλήθεια σου.
Μιλώντας ανοιχτά για το gaslighting, σπάμε τη σιωπή και δίνουμε χώρο στη θεραπεία, την επανασύνδεση με τον εαυτό και τις πιο υγιείς σχέσεις.
Ιωάννα Πετράκου
Ψυχολόγος εκπ. Cbt ψυχοθεραπευτρια
Βιβλιογραφία
Healthline. (n.d.). How to deal with gaslighting. Ανακτήθηκε Ιούλιος 2025, από https://www.healthline.com/health/how-to-deal-with-gaslighting
Sweet, P. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843
Tager-Shafrir, O., Hasson-Ohayon, I., & Lavy, S. (2024). The Gaslighting Relationship Exposure Inventory: Development and validation. Journal of Social and Personal Relationships, 41(3), 712–734. https://doi.org/10.1177/02654075241232915
Scientific American. (n.d.). How gaslighting manipulates reality. Ανακτήθηκε Ιούλιος 2025, από https://www.scientificamerican.com/article/how-gaslighting-manipulates-reality/?utm_source
